Gutxiespena sentitu duzue Donostiako La Salle ikastetxeak biktimon eskaerei uko egin dielako. Isilik ez gelditu izanaren mendekua dela uste al duzue?
Hala uste dut. Duela 30 urte gertatu ziren erasoak, baina gaur nola da posible erasoak egon direla aitortzea, eta Arartekoak bitartekaritza lana eginda, gure eskaerei ezetz esatea? Webgunean komunikatu bat betirako jartzea soilik eskatu dugu, eta ekitaldi bat egitea biktimak aitortzeko. Pasada bat iruditzen zait. Ez dakit zer jo dugun edo zer ukitu dugun, baina badago sistema bat hor bizirik dirauena. Gertatzen ari dena birbiktimizazioa da eta gutxiespen ikaragarria. Publikoki esaten dute erasoak egon direla eta barkamena eskatu dutela, baina benetan, esaten ari direna da, hitz egin dugunez eta min eman diegunez, orain izorratu egingo garela eta eskatutakotik ezer ez digutela emango. Zigor bat bezala bizi dut dena, prozesu osoa oso birbiktimizatzailea izan da.
Arartekoaren txostena eta La Salleren erantzuna plazaratu zenituzten joan zen astean, publikoki salatuz ikastetxe horren jarrera. Egun gutxira erantzuna aldatu du La Sallek, hausnarketa prozesua abiatu duela esanez.
La Sallek bere erantzuna eman zion Arartekoari, eta erakundeak biktimoi jakinarazi zigun ikastetxeak esandakoa. Guk haserrea, amorrua eta mina adierazi genituen horren aurrean, eta hori jakinarazi egin zitzaion La Salleri. Orduan ere, ezezkoan jarraitu zuen ikastetxeak, eta Arartekoa harrituta gelditu zen ezezko borobil harekin. Orain hausnarketa prozesua hasiko dutela esan dute, baina... Kontua publikoa egiteak eman die mina. Hausnarketa hori marketin operazio bat da. Beren burua zuritu nahi dute, benetan erreparazioa nahi izan balute, aukerak izan dituztelako era askoz intimoago eta goxoago batean egiteko. Hortaz, zer mezu ari gara bidaltzen gizarteari? La Sallek onartu du abusuak egon zirela, eta barkamena eskatu digu, baina hitz egiteagatik zigortu egin gaitu. Oso gogorra da.
Orain gutxi emandako elkarrizketa batean zenioen gertatutakoak balio behar lukeela gizarte gisa hausnartzeko, pedagogia egiteko. Era berean, erakunde publikoak interpelatzen zenituen.
Pedagogia egin behar da, hasteko, [Ezkiaga] oso gizon boteretsua zelako. Gizon hark umeak bere gelara eramaten zituen, bere bulegora, irteeretara... La Salleko zuzendariari lau aldiz esan zioten zer ari zen gertatzen, baina ez zuten ezer egin. Munstroaren metaforak lasaitu egiten gaitu: Patxi Ezkiaga munstro bat zen, munstroa hil da, eta kito. Baina ez. Munstro horri 30 urtetan sistema oso batek eman zion babesa, ekosistema bat dago abusuen inguruan. Eta bigarren buelta honetan ikusi da ekosistema horrek bizirik dirauela. Biktimoi eskatzen zaigu hitz egiteko, salatzeko, pausoa emateko, baina gu jota gaude, puskatuta gaude; kide batzuk egoera oso-oso txarrean daude, neu ere bai. Haurrek eta nerabeek jasotzen dituzten abusuena hain gai larria izanik, gizarteak hartu behar du lidergoa. La Sallek onartu du abusuak gertatu direla, baina ez ditu erreparatu nahi Arartekoak esanda bezala. Ikastetxe hori itundutakoa da, diru publikoa jasotzen du, eta beraz, instituzioek esan beharko dute zerbait, ezta? Gizarteak ere zerbait esan beharko du, ezta? Non daude Donostiako La Salleko langileak eta gurasoak?
"Patxi Ezkiagaren murala eta testuak kentzea, testuingururik gabe, gertatutakoa ezkutatzea da"
Zarauzko La Salleren partetik, berriz, elkartasuna sentitu duzue, ezta?
Bai. Ez da La Salle sareko ikastetxea, eskola independentea da, guraso elkarte baten jabetzakoa. Eta 2024an abusuen kasuak argitaratu zirenean, gertatutakoa gaitzetsiz eta erreparazioa eskatuz komunikatua kaleratu zuten. Komunikatu hori, gaur egun, Zarauzko ikastetxearen webgunean dago zintzilikatuta. Orain ere, inork eskatu gabe, langile guztiak atera dira, Zuekin gaude zioen pankartaren atzean; sareetara igo dute irudia, guretzako erreparazioa eskatuz. Hori biktimontzat sekulakoa izan da; oso sendagarria. Izan ere, askotan ez dira behar keinu konplikatuak, oso gauza xumeak baizik. Gertatu zitzaiguna ulertzen dutela, ezin dela berriz gertatu eta gurekin daudela esatea da. Hori bai, erreparazioa izango da biktimok nahi dugun gisakoa, nahiz eta badirudien Donostiako La Sallek erreparazioa zer terminotan eman behar den kontrolatu nahi duela. Kristoren inposizioa iruditzen zait hori; beraiek esan nahi digute barkamena nola eskatuko diguten eta guk isilik egon behar dugu, gainera. Bada, hori ez da gertatuko.
Arartekoaren txostenean jasota dago zuen 50 ikaskide baino gehiago joan zirela Arartekora zuei babesa adieraztera, eta beraien jokaeragatik errudun sentitzen zirela esatera ere bai horietako batzuk.
Gizon horrek [Ezkiagak] ate itxien atzean bai, baina denon aurrean ere erasotu egiten gintuen: ateratzen gintuen arbelera eta ukituak egiten zizkigun, oso gauza lizunak esaten zizkigun belarrira eta oso gaizki pasatzen genuen. Hori begi bistakoa zen. Mutilek barre egiten zuten, eta El perver deitzen zioten. Orain, denborarekin, asko etorri zaizkigu sekulako erru sentsazioarekin, baina 14-15 urteko umeak ginen. Ekosistema horretan, denok ginen neurri batean parte. Niri, behintzat, oso sendatzailea egin zait ikaskideek gurekin daudela esatea. Horrek asko gerturatu gaitu, asko batu gaitu. Oso erreparatzailea izan da, duela bi urte Change.org plataforman ikasle ohien elkartasun manifestu bati atxikitzea eskatu eta 1.000tik gora lagunek sinatu zutela ikustea.
Erru sentsazioa, ikaskideek ez ezik, biktimok ere sentitu izan duzue, ezta?
Bai. Uste nuen gure gelan bakarra nintzela. Identifikatuta nuen ni baino bi urte zaharragoa zen beste neska bat, baina nire gelan lau-bost neska zeuden egoera berean. Gertukoak ziren, gainera, maiteak eta estimatuak... Haurrak ginen, ordea, eta botere harreman ikaragarria zegoen: gizon heldu bat zen ume batzuekin jolasean; ehiztari bat zen, eta eskola zen bere ehiza barrutia. Monstruositate bat da.
"Gurekiko kristoren aldaketa dago gazteengan, eta benetako aldaketa hortik etorriko da"
Askorentzat irakasle eta gizon eredugarria zen Ezkiaga, ordea.
Bai, eta azpimarratu nahiko nuke hori. Adibidez, gure ikaskideetako bat, esataria da, eta hark dio Patxik ikaragarri bultzatu zuela, Pigmalion efektua egin ziola. Askotan munstroaren irudia izaten dugu, baina ez, ez, beste batentzat irakasle determinantea, ikaragarri motibatzailea, jatorra, euskaltzalea, abertzalea eta abar zen. Hori bera zen erasotzailea, eta hori ulertu egin behar dugu; izan ere, bere portaera guztiak ez dira ankerrak eta makurrak. Eta hori esaten dut zentzu batean eta bestean, ikaskide horrek esaten baitu berari ez ziola ezer egin, eta nahiz eta lehen berak pentsatzen zuen aingeru bat zela, orain konturatu dela deabrua zela.
Erasotzaileak identifikatzeko hezi behar da gizartea, eta haien artean, umeak?
Seinaleei adi egon behar dugula uste dut. Irakurketa taldean aurre-aurrean geunden askok utzi egiten genuen; eta askok, utzi eta gero, gaixotasunen bat pasatzen genuen. Nik hilabeteak pasatzen nituen etxean eztarriko minarekin edo neumoniarekin, atera nahi ezta, eta beste batzuek anorexia, bulimia... izan zuten. Bistako gauzak ziren. Aldaketa arraroen aurrean, adi egon behar da. Eta, batez ere, sortu behar dena da konfiantzazko espazio bat, non gertatzen zaizuna esango duzun eta inork ez zaituen kuestionatuko. Horretan, gaurko gazteek egin dute aurrera: 16 urteko neskek beren artean hitz egiten dute, babestu egiten dute elkar, sinesten diote elkarri. Gurekiko kristoren aldaketa dela uste dut, eta benetako aldaketa hortik etorriko delakoan nago.
Biktimetako batek komunikabide batean esan du bizitza izorratu egin ziola Patxi Ezkiagak egindakoak, eta ez dela aske. Adierazpen gogorrak dira.
Auschwitz ikusten dut ikastetxe horren aurretik igarotzen naizenean: gertatu zenak pertsona batzuei beren bizitza proiektua hankaz gora jarri zien ikasketa aldetik, afektibitate aldetik, harreman aldetik... Biktima askok Euskal Herritik kanpora alde egin dute. Beste biktima askok anorexia edo bulimia eduki dute eta beren buruaz beste egiten saiatu dira. Horrelako gauza batek pertsona baten ibilbidean uzten duen arrastoa ikaragarria da, eta hori ere jakin behar du gizarteak.
"Erreparazio bat behar du honek, eta gu erreparazio horri begira lan egiteko prest gaude. Eskola da prest egon ez dena"
Batzuek kaxoi batean gordeta zuten beren bizipena, harik eta aurreneko salaketak argitaratu ziren arte.
Bai. Nik, adibidez, gertatu zenean kontatu egin nion bai familiari, bai ingurukoei, eta gero, bizitzan zehar asko landu dudan zerbait izan da. Dena den, hala ere, mina ematen du.
Duela bi urte aurreneko aldiz publikoki salatu zenuen gertatutakoa. Hedabide honi kontatu zenion Ezkiagak euskal literatura ematen zizuenez, hori gorrotatzera iritsi zinela.
Bai, gorrotatzera iritsi nintzen, eta gaur-gaurkoz, ez naiz gai idazteko. Lanagatik asko idatzi behar izaten dut, baina librean idazten hasten naizenean, Patxi etortzen zait beti konpainia egitera, eta nik ez dut inbokatu nahi pertsona hori. 15-16 urterekin, bizitzara emana zauden momentu horretan, bat-batean zure izatearen zati hori anputatuta gelditzen da, eta ezin da berreskuratu. Nik, behintzat, ezin dut berreskuratu.
Mina, haserrea... aipatu izan dituzue. Patxi Ezkiagarekiko edo eskolarekiko gorrotorik bai?
Momentuan ikaragarrizko haserrea eta amorrua sentitu arren, metabolizatu egin nahiko nuke amorrua; ez nuke nahi amorrua gorrotoan gotortzerik eta gogortzerik, gorrotoak energia asko kontsumitzen duelako. Baina nahi dut amorru hori hartu eta amorru horrekin indar gehiago eduki ahotsa altxatzeko; gaur adibidez elkarrizketa honetara etortzeko, hitz egiten jarraitzeko, eta, batez ere, gizartea eta instituzioak interpelatzeko. Egoera hau gertatu da, biktimarioak onartu egin du gertatutakoa, eta orain zer egin behar dugu gertatutakoarekin?
La Sallek atzera egin eta zuen eskaerak onartuko balitu?
Arartekoari esatea besterik ez du, eta hala egingo balu, baloratuko genuke, noski. Tamalez, hori ez da gertatu. Batzuek galdetzen dute ea zer gehiago nahi dugun. Guk nahi duguna da gertatu dena publikoa izatea, eskolan adierazpen bat egotea, eta ume guztiek jakitea eskola horretan zer gertatu zen. Eskolako frontoian Patxi Ezkiagaren mural handi bat zeukaten, eta ezabatu egin dute. Patxi Ezkiagaren olerki asko zeuden material pedagogikoan, eta kendu egin dituzte. Baina kentze hori, testuingururik gabe, borratzea da, lixiba pasatzea, ezkutatzea. Azaldu behar dena da gizon horrek, 30 urtez, neskez abusatu zuela, eta horregatik borratu dutela haren irudia. Legorretan, esaterako, Patxi Ezkiagaren eskultura bat zegoen, eta haren izena zeraman Kultur Etxeak. Kendu egin zituzten biak, eta familiari galdetu zioten ea zer nahi zuten egin eskulturarekin. Familiak esan zuen suntsitzeko. Ziur nago familia horren eta gure artean lortu daitekeela zubi bat eraikitzea.
"Oso eskertuta gaude Arartekoari. Ez da ondo amaitu, ez du izan guk espero genuen emaitza, baina guri izugarri lagundu digu zauria sendatzen"
Egon al da kontakturik?
Ez da egon, baina azpimarratu nahi dudana da gu ez garela ari arlo punitibotik, ez garela ari inor kartzelara eramateko, baizik ulertzeko zer gertatu den eta gure arteko zubiak eraikitzeko. Erreparazio bat behar du gertatutakoak, eta gu erreparazio horri begira lan egiteko prest gaude. Eskola da prest egon ez dena.
Eskolak, La Sallek, PRIVA organoaren bidez nahi du bideratu auzia.
Bai. Adin txikikoen abusuentzat Eliza katolikoak duen sistema da, non apaiz batzuek baloratzen duten gertatu dena. Ikaragarri birbiktimizatzailea da prozesu osoa, eta beraz, nik ez dut haiengana joan nahi, berriz elizgizon batzuen eskuetan ez dut egon nahi.
Elkarrizketa batean esan zenuen Arartekoarekin egondakoan konturatu zinetela merezi zenituztela egia, justizia eta erreparazioa. Aurretik zalantza egiten zenuten?
Bai, noski. Nik, adibidez, 15 urte nituenean jaso nituen abusuak, baina beste batzuen kasuan, 12 urterekin hasi ziren. Eta bateren batek esan zuen: "Jo, eske nik 12 urte nituenean, patioaren bestaldean Patxi ikusten nuenean, korrika joaten nintzen berarengana eta besoetara egiten nion salto. Zer puntutaraino probokatu dut nik hau?". Bera, noski, 12 urteko haur bat zen, eta helduak haurrak babesteko daude, ez erasotzeko. Baina bakoitzak bizi izan du bere istorioa bere kaxoian gordeta, eta gerora, horiek ikusi ditugunean, eta bata bestearen ondoan jarri ditugunean, orduan jabetu gara, batez ere horretan aditua den kanpoko norbaitek esan digulako, merezi dugula gertatutakoaz egia errekonozitzea, baita justizia eta erreparazioa egitea ere. Biktima askoren familiek 30 urtera ulertu dituzte gauza asko, norbaitek esan dienean normala dela gertatu zaizkion gauzak gertatzea abusu haiek jasan ondoren. Eta merezi dutela norbaitek hori aitortzea eta hori konpontzeko lana egitea. Horregatik oso eskertuta gaude Arartekoari. Ez da ondo amaitu, ez du izan guk espero genuen emaitza, baina guri izugarri lagundu digu zauria sendatzen.
Eta orain, zer?
Hori da galdera. Gu pixka bat erretiratu egingo gara, indarra hartu eta hurrengo faseari ekiteko. Ea zer ematen duen.