(HITZA-ren elkarrizketa oso-osorik)
Ekainaren 27tik (Bilbo, 1951) Balentziaga museoko zuzendaria da Javier Gonzalez de Durana. Ilusioarekin ekin dio lanari, eta herrian bertan hartu du bizitokia: «Euskara hobetu nahi dut», dio. Plan Museologikoa zehaztea da bere lehentasuna eta, lanpetuta ibili arren, horretarako «behar den denbora» hartzeko prest da, museoaren datozen urteetako norabidea zehaztuko duelako planak.
Nolakoak izan dira lehen asteak?
Oso-oso bizia izan da lanari dagokionez. Aldi berean, nik museoarekiko nituen aurreikuspen handiak bete direla baieztatzeko balio izan dute hasierako aste hauek. Kanpotik ikusita banuen, behin edo behin etorrita, eta egon ziren saltsa eta korapiloei buruzko informazioa banuen prentsa irakurrita. Bestalde, museoaren gaitasuna eta potentziala nik aurreikusitakoa baino askoz ere handiagoak direla ikusi dut eta, beraz, alde batetik lan asko bai, baina bestetik berretsi dut museo honek bide luze-luzea duela egiteko. Honelako museoetako bisitariak oso zorrotzak izaten dira normalean eta, Balentziagak bere buruari maila altua eskatzen zion bezala, exijentzia maila bera dute bere zaletuek, berak jazten zituen emakumeek eta bera baloratzen dutenek. Beraz, hau oso pizgarria da niretzat eta nirekin lan egiten duen zazpi laguneko talde txikiarentzat.
Eta zazpi horien artean, zein izango da zure egitekoa zehazki?
Nik museoa zuzentzen dut, baina ez naiz batere pertsonalista izango. Ez naiz inoiz izan lan egin dudan museoetan. Asko saiatu izan naiz beti taldeak sortzen eta ondo olioztutako makina gisara lan egiten. Ni, beraz, talde horren barruan bat gehiago naiz. Noski, erantzukizun gehien duena naiz eta gauzak ondo joango ez balira, niri eskatu beharko lizkidakete kontuak. Hori esanda, museoaren misioa eta helburuak zehaztea da nire egitekoa, baita bilduma nola eratzen den eta bildumaren inguruan zer-nolako ekimen paraleloak egingo ditugun erabakitzea ere. Nolako formakuntza eskola izango dugun zehaztea ere nire egitekoa da. Alor horiek zehazteaz gain, nire lana izango da taldea estimulatzea beren lana ahalik eta poz eta eraginkortasun handienarekin egiteko motibatuta senti daitezen.
Kanpora begirako aurpegia ere zu izango zara, ezta?
Jendearekiko harremanak nik egingo ditut, bai. Nik ezarriko ditut harremanak eta erlazioak beste museoekin, beste instituzio kulturalekin eta beste munduekin, dela enpresa mundua, dela unibertsitate eremukoa, bildumagile pribatuekin nahiz publikoekin. Kanpoaldearekiko lotura izango naiz, nolabait esatearren. Hortaz, nire lana nahiko interesgarria da.
Orain gutxi hasi zara lanean museoan. Lan lerrorik finkatu al duzu?
Epe luzerako ekimenak planteatu aurretik, beste gauza batzuk konpondu behar ditugu. Museoaren organigrama definitu behar dugu: zer pertsona ari garen lanean; pertsona bakoitzaren egitekoa zein den zehaztu behar dugu duplizitaterik eta hutsunerik egon ez dadin; beste zer pertsona behar ditugun zehaztea ere beharrezkoa da, orain gutxi garelako.
Plan museologikoa idazten buru-belarri sartuak zarete. Noizko egongo da prest?
Plan museologikoa ez da soilik esatea zein garen eta nola egingo dugun lan, gure azken egitekoa zein den esatea ere esan nahi du. Museoaren misioa zein den, zein den ikusmoldea, hau da, nora joan nahi dugun zehaztea da. Non egon nahi dugu hemendik bost urtera, hemendik hamar urtera?… Kontzeptuei, jokabidearei eta jarrerari dagokienez zein balorerekin lan egin nahi dugun zehaztu behar dugu. Misioa, ikusmoldea eta baloreak azkar definitu behar ditugu. Hortaz, urtea amaitu aurretik egiten badugu plana ondo, baina sei hilabete behar baditugu, orduan ere ondo egongo da.
Bildumaren inguruko erabakiak ere hartzeko daude, ezta?
Plan museologiko horren barruan, oso garrantzitsua da zein bilduma izan nahi dugun definitzea ere. Zer bildumatuko dugu? Cristobal Balentziaga bakarrik? Haren garaikideak ere bai? Balentziagaren jarraitzaileak direnak eta gaur egun lanean ari direnak? Balentziaga baino gehiago erakustea erabakitzen badugu, zenbat gehiago? Hori definitu beharra dago.
Zein da zure iritzia?
Balentziagatik haratago iritsi behar genukeela uste dut nik. Balentziaga museo honen muina da, bizkarrezurra, baina Balentziaga ondo ezagutzeko, hobeto ulertzeko egin zuenaren kalitatea eta garrantzia, bere garaikideekin alderatu beharko dugu. Bildumak gaur egungo diseinatzaileenganaino iritsi behar lukeela uste dut, Balentziagaren haziak irauten duelako. Zoragarria litzateke bizpahiru pieza edukitzea Jean-Paul Gaultierrenak, Alexander McQueenenak edo Issey Miyakerenak. Egungo modaren eta diseinuaren eliteak dira, eta Balentziagaren jarraitzaileak dira.
Behin-behineko erakusketei dagokionez, zein da asmoa?
Alor hori ere definitu beharra dugu, eta hor ere galdera berdinak ditugu. Balentziagara mugatu behar al dugu? Soineko eta traje erakusketak bakarrik egin behar al ditugu, ala pintura, eskultura eta argazkigintzari buruzko erakusketak ere egingo ditugu? Horri buru bueltak eman behar zaizkio, eta horretan gaude.
Kanpora begira, instituzio eta eragileei dagokionez zein asmo duzue?
Izan nahi ditugun kolaborazio motak ere zehaztu beharrean gara. Unibertsitatearekin elkarlanik nahi dugun ala ez erabaki behar dugu, eta nahi badugu zein modutara egingo dugun hori, zein sakontasunekin, eta industriarekin berdin, esaterako. Zer garen eta zer nahi dugun definitzen ari gara, etorkizunean garatzeko.
Lan ikaragarria duzue aurretik, beraz.
Bai, baina oso momentu aberatsa da hau, museo baten bizitzaren hasieran erabakitzen denak eragina izango du etorkizunean, urteetan eta hamarkadetan. Horregatik, kontuz ibili behar da, gauzak ondo pentsatuta, erabaki ona hartu den ziurtasunarekin, orain erabakiak hartzean huts egitenlako bitartean. Horregatik, asko pentsatu behar dugu, eta plana urtea amaitu aurretik egiten badugu ondo, baina sei hilabete behar baditugu eta hurrengo udaberrian amaitu, ba hala egingo dugu.
‘Balentziaga auzia’ epaitegietan dago momentu hauetan. Zein eragin izango duela uste duzu zuen lanean eta museoaren irudian?
Orban bat izan zen eta museoa egiteko desiatzen zegoen jende askok atzera egin zuen arazoak eta kudeaketa txarra ikustean. Kolaboratu nahi zuen jendea, soinekoak eman nahi zituena, atzean gelditu zen. Orain horiek berreskuratu behar ditugu. Bestalde, uste dut egoera horiek sortutako min guztia amaitu dela, itxita dagoela zauria. Orain museoari ez dio inolaz ere eragiten. Garai hartan egindako gauza batzuk hemen daude, eta agian gauza haietako batzuk ez zaizkigu horrenbeste gustatzen. Aldamar eraikinaren eraberritzea, esaterako, ez dut oso gustukoa. Baina hau da dagoena, eta horrekin egin beharko da lan.
Esaterako, museoa aparkalekurik gabe egin zuten, eta herrian aparkalekuen arazoa nabarmena da bestela ere. Zer asmo duzue arlo horretan?
Soluzio bat aurkitzen saiatzen ari gara udalarekin batera, baina ez da erraza. Udako hilabeteetan kiroldegi kanpoan egon da aparkalekua, baina ikasturtea hastearekin batera amaitu da hori. Zorionez, aste honetatik hasita portuan doan aparkatu daiteke, eta guk museoaren webgunean (cristobalbalenciagamuseoa.com) han aparkatzea gomendatuko diegu bisitariei. Herria zeharkatu dezatela, ezagutu dezatela, eta hona iritsi daitezela. Arazo honen barruan, mingarriena ezinduentzako aparkalekuei dagokiena da. Toki laua behar dute, eta horregatik besteentzako aparkalekuak ez dira balekoak haientzat. Bi edo hiru aparkaleku jarri nahi ditugu museoaren sarreratik gertu edo, ezin bada, museoaren barruan bertan.
Horrela, noiz arte?
Udalak aurreikusita duen plana betetzen bada, hemendik bizpahiru urtera lur azpiko aparkalekua egongo da Cristobal Balentziaga kalean. Interes handia dugu hori egin dezaten, eta agian finantzaketan parte hartuko dugu.
Museoaren proiektuak hasieran aurrekontu bat zuen, gero hori baino askoz gehiago kostatu da, eta krisia ere hor dago. Zein da museoaren egoera ekonomikoa?
Krisiak baliabide mugatuekin jokatu beharra dakar berarekin, baina muga horiek ez dira gure lana egitea eragozteko bezain handiak. Eusko Jaurlaritzatik, Espainiako Gobernutik eta Gipuzkoako Foru Aldunditik baliabide nahikoa jasotzen dugu; 1,5 milioi euro arterainokoa, hain zuzen ere. Eta, horretaz gain, museoak berak bere baliabide propioak sortzen ditu. Aurten 500.000 euro ingurukoak izan daitezke, eta guztira 2 milioi euro izango ditugu. Nik 4 edukitzea nahiko nuke, baina 2 badira, ondo dagoela uste dut.
Kalitatezko lana egin daitekela uste duzu kopuru horrekin, hortaz.
Profesional onek jakin egin behar dute dirua eta bitarteko asko dagoenean lan egiten, eta baita gutxi edo batere ez dagoenean ere. Era guztietako egoera ekonomikoetan erakutsi behar da gaitasuna. Dirurik ez dagoelako ezin dira gauzak gaizki egin. Gutxiago eta beste era batera egin behar dira, baina gaizki inoiz ez.
Bisita kopuruari dagokionez, zer erantzun eman du jendeak lehen hilabete hauetan?
Egindako aurreikuspen guztiak gainditzen ari gara. Urtea amaitzerako 45.000 bisitari izatea espero genuen, eta dagoeneko lortu dugu hori. Horrek esan nahi du museoaren erakargarritasuna ondo funtzionatzen ari dela, ez garelako publizitate erakusketa handirik egiten ari. Eta, egin ez arren, jendea etortzen ari da, Balentziaga izenak erakargarritasun ikusgarria duelako. Hala, joera honi pixka bat eusten badiogu, urte amaierarako 90.000-100.000 bisitari izango dugu. Hori oso ondo dago; leihatilan lortutako diru-iturri oso ona da guretzat.
Museoak antolatutako ekimenei dagokienez, zein da balorazioa?
Izugarri ondo funtzionatu dute tailer guztiek; parte-hartzaile kopurua izan dena baino sei aldiz handiagoa izan zitekeen. Virginia Montenegrok eman ditu ehunekin lotutako ikastaroak: zapiak, kapelak… egin dituzte haurrek eta helduek.
Festa giroko ekimenak ere egin dituzue.
Afariak eta musika nahastutako ekimenak egin ditugu. 400 lagunentzako bi afari egin ditugu, baina jende bikoitzarentzako egin genitzazkeen, eskaera halakoa izan delako. Hurrengoa bihar bertan egingo dugu, eta tokirik ez dago orain aste batzuetatik.
Datozen hilabeteetan ere gisa honetako ekimenak eskainiko al dituzue?
Ideiak funtzionatu du, dudarik gabe, baina ideia hori beste era bateko ekimenekin uztartuko dugu. Hain deigarriak ez diren gauzak egingo ditugu. Esaterako, sarrerako gunean zinea botako dugu. Kalitatezko filmak emango ditugu, bertsio originalean ziurrenez, azpititulatuta, ohiko zirkuitu komertzialetan ikusten ez direnak. Eguneko ordu guztiei probetxua atera diezaiokegu, filmak gauez botatzea pentsatzen ari garelako.
Museoetan ekimenak egiteko joera hori ikusita, azken urteetan museoen izateko era asko aldatu dela pentsatu behar al da?
Hala da, bai. Museoak orain 15-20 urtera arte instituzio oso zurrunak ziren, estatikoak, serioak. Seriotasun zorrotzegi batetakoak. Museoa kultur instituzioa bada, erakusten duen horretan zorrotza izan behar du, baina hori ez da bateraezina jende anitza erakartzeko estrategiekin.
Museoek diote: parte garrantzitsuena bilduma da, baina gauza gehiago egingo dugu beste publiko batzuen interesa pizteko, agian nahi dutelako museoarekin erlazio bat izan. Kontzertua eskaintzen badugu, agian musikazaleak etor daitezke museora; filmak botatzen baditugu, agian zinemazaleak etor daitezke… beste arrazoi horiengatik etor daitezken pertsonek, bide batez, erakusten duguna aurkituko dute eta agian gustatu egingo zaie.
Zer irizten diozu eraldaketa horri?
Oso ona izan da, eta baita beharrezkoa ere. Horri esker, historian zehar inoiz izan ez duten ospea dute gaur egun museoek. Beste hitz batzuetan esanda, museoak ireki eta demokratizatu egin dira.
Cristobal Balentziagaren lana ezaugtzeko aukerarik izan ez duenarentzat, zer nabarmenduko zenuke zuk Balentziagagandik?
Horrenbeste baloratu da eta analizatu da, jada argi baitago zein diren bere balioak: alde batetik, bere lanak atenporalak dira, klasizismo puntu bat du. Bere lanak modaz ez pasatzea eragiten du horrek. Pixka bat kontraesangarria da hori, goi mailako joskintza hain justu modaz pasatzeko eginda dagoelako, urtero berritu dadin. Baina berak urteroko eskaerari erantzun arren, bere lana mantendu egiten da denboran zehar eta, horri esker, emakume baten soinekoa 25 urteren buruan bere alabak erabil dezake. Haren soinekoak 25 urte izango ditu, baina ez du kalitaterik galdu. Beste diseinatzaile batzuen jantziak, berriz, urte batetik bestera zaharkituak gelditzen dira eta ez dute balio. Balentziagarenek, bai.
Nola egiten da hori?
Klasikoa eta soila izanda. Jazkerari behar dituen elementuak baino gehiago ez eranstea garrantzitsua da. Xehetasun txiki eta alferrikakoak dira gauzei zahar itxura ematen dietenak.
Ehunak erabiltzeko zuen modua ere asko aipatzen da.
Bai, aipagarria da nola erabiltzen zituen materialak, nola maneiatzen zituen eta nola sumatu zuen egon zitezkeela berak erabili ahalko zituen material berriak, gorputza moldatuko zuena eta ia-ia eskultura bihurtuko zuena. Sumatzeko gaitasun horrek eraman zuen ehunen industrian sartzera eta ekoizleei berritzeko eskatzera. Berak nahi zuen materiala sortzen saiatzera bultzatu zituen. Ez zen asmatzailea bakarrik izan, ekoizleek ere berarekin hitz egin nahi izaten zuten galderak egiteko, ideiak ateratzeko…
Zein material ditugu Cristobal Balentziagari esker?
Bat baino gehiago dugu, baina orain gogoan dudana gazar izenekoa da. Zeta zurrun mota bat da, leun-leuna. Zurruna da baina ez dirudi, eta ia bere kasara mantentzen da zutik. Oso arina da, zimurgabea, baina, aldi berean, oso moldagarria. Horretaz gain, berak jazten zuen emakumea gustura sentitzea nahi zuen. Izan ere, berak esaten zuen soinekoan eroso sentitzen zen emakumeak bere buruan ustea zuela, eta ustea bazuen, emakume horrek estiloa izango zuela. Hau da, estiloa ez da horrenbeste jazten denaren arabera lortzen dena, baizik eta ondo jantzita doanez, eroso dagoela, eta eroso dagoenez, bere buruaz ziur, eta horregatik, naturaltasunez jokatzen duela.
Gizonentzako ez zuen ezer sortu.
Ez, goi mailako joskintza emakumearentzat zen. Gizonak zuen eta oraindik badu janzteko canon hain puritanoa, hain zorrotza, hain… Canon hori orain ia bi mende ezarritakoa da. Burges aberats ingelesek eta iparramerikarrek sortua da, eta gero Londrestik Europa osora zabaldu zen: ezaugarri gogorra, austeroa, puritanoa, batere ez fantasiosoa, zuri-beltzera eta grisen gamara mugatua… gaur egun indarrean jarraitzen du, pena da eta gizonezkook galtzen ateratzen garelako, fantasiaren eta soineko ederren patrimonioa emakumeen patrimonioan bakarrik gelditzen baita.
Orain museoan ikusgai dauden jantzietatik, ba al duzu kuttunik?
Koktelerako jantziak asko gustatzen zaizkit. Oso sinpleak dira, fantasiatsuak dira, koktelak irudimenera gonbidatzen du, agian koktelagatik beragatik. 1960eko hamarkadako berokiak ere asko gustatzen zaizkit; oso kolore biziak dituzte, oso pop dira, kultura horretatik oso gertu daude. Hala ere, bere lan osoa miresten dut.
Lehen aipatu duzu zuk nahiago duzula museoan Balentziagaren bilduma beste batzuen lanarekin zabaldu. Nola ikusten duzu museo monografikoen etorkizuna? Hor dago Chillida-Leku…
Noski badutela etorkizuna museo monografikoek. Ez da zailtasun erantsia museo batentzat hura monografikoa izatea. Txillida bezalako artista garrantzitsuarekin eta Chillida-Leku bezalako toki natural zoragarri batean, museo horrek ondo funtzionatu beharra du. Hala izan ez bada, ez da galdetu beharko museoak merezi duen ala ez, tokia polita den ala ez; denok ados gaude baiezkoan. Galdetu beharko da funtzionamenduari buruz, agian ez delako aproposa izan. Eta egin beharreko aldaketak egin beharko dira.