Elkarrizketarekin hasi aurretik, adierazpen bat egin nahi duela dio Jesus del Cos Borbollak (Riclones, Kantabria, 1924): «Nire burua marxistatzat dut, joera anarkistekin. Hori hala, ez dut aintzat hartzen ez ekoizpen bideen jabego pribatua, ez nazionalismoak, ezta mugak ere, azken horiek herriak zatitu eta zapaltzeko baldin badira». Pablo komandantea izan zen de Cos. 21 urterekin jarri zioten izen hori, atxiloketen eta torturen ostean — 15 urte zituenetik gerrillarien lotura zen— mendira jo eta Machado Brigadarekin bat egin zuenean. Maquis izateaz, faxismoaz eta memoria historikoa delakoaren atzean «ezkutatzen denaz» jardungo du bihar Putzuzulo gaztetxean, 17:30ean.
«Internazionalista naiz, irizpide etikoengatik. Eta ateo aldaezina. Beraz, ez diot klaseen arteko borrokari uko egiten. Hori betierekoa izango da gizartea sistema kapitalistak gidatzen badu». Frantzian bizi izan zen deserrian, eta hirugarren errepublikaren alde borroka egin zuen handik. «Espainian ez dago benetako demokraziarik. Trantsizioa gezurra hutsa izan zen, herritarrak engainatzen eta zapaltzen jarraitzeko. Eta horren emaitza da Konstituzioa, Borboitarrak berriz ere agintera itzultzeko idatzitakoa. Ez ziren Frankismoko legeak baliogabetu. Areago, 1977. urtean Azken Puntuaren Legea izenekoa jarri zuten indarrean, eta haren
ondorioak ari gara nozitzen nazionalismo haren biktima guztiok».
De Cos 80. hamarkadan itzuli zen Espainiara. «Egungo Gobernuak Memoria Historikoaren Legea sustatu du, deskafeinatua, hainbat senideren eskaerei erantzuteko. Limosnak banatu dituzte, eta, bide batez, frogak suntsitu. Horrek ez garamatza egia azaleratzera, eta justizia oztopatzen du. Eta horri ez diogu inoiz uko egingo kaltetuek, eta horien artean nago ni ere». Esan ditu esan beharrekoak, irmo. «Orain bai, galdeidazu nahi duzuna».
Zure liburuaz hitz egitera zatoz, Ez gaizkileak, ez garaituak. Izenburuan ez zinetela gaizkileak aldarrikatzen duzu. Frankismoa bizi izan ez zutenek zuetaz duten irudia hori dela uste al duzu?
Bai, hori da hedabideek eta Gobernuak zabaldu duten irudia, bai.
Liburuan «beldurra medio, oraindik idatzi ez den historia» kontatzen duzula diozu. Beldurra zeri?
Faxistek egia azaleratzeari diote beldurra, izua. Zor dute, izan ere. Europa osoan argitu da gertatutakoa. Frantzian, esaterako, erresistentziako kideek kalte-ordaina jaso dute, eta meritua aitortu diete. Espainian, ordea, ez da ezer gertatu. Denak berdin dirau, eta gure eskubideak aldarrikatzen ditugunean, aurka egiten digute. Ikusi bestela zer ari den gertatzen Euskal Herrian Sorturekin. Hori askatasun faltaren froga da. Ezin da hitzez azaldu Euskal Herrian gertatzen ari dena.
Gaia atera duzunez, zer irizten diozu Sortu alderdi politikoa eratzeko prozesuaz eta oztopoez?
Euskal Herrian gertatutakoaz luze eta zabal hitz egin daiteke. Baina nork du ETA sortu izanaren errua? Frankistek. Haiengatik ez balitz, ez ginateke gu guztiok gauden egoeran egongo. Sortu legezko ez egiteko egiten ari diren ahaleginak ez zaizkit buruan sartzen. Ezta Euskal Autonomia Erkidegoan PSEk PPrekin batera gobernatzea ere. Sozialista al da alderdi hori? Sorturi dagokionean, legezko egingo dute, ziur nago. Ni Euskal Herriarekin nago 100%, izan ere, jendea kalera atera da, eta ez dira bi dozena, ehunka lagun atera da protesta egitera.
Trantsizioaz behin eta berriz diharduzu. Historiaren hilkutxa izan dela diozu.
Horixe bera, ez gehiago ez gutxiago. Borboitarrak berriz ere agintean jartzeko balio izan zuen, ez beste ezertarako. Traizioa izan zen Trantsizioa, eta gerrilariak ez geunden prest koartelik gabeko borrokarako. Frankismoaren kontrako borrokan 200.000 lagun hil zirela diote estatistika ofizialek. Horiek zenbatutakoak, eta gainontzekoak… Eta orain, gainera, ez dute hobi komunak miatzea nahi.
Baina zu gorpuak ateratzearen aurka zaude. Hala adierazi izan duzu.
Orain egiten ari diren bezala, bai. Batere irizpide juridikorik gabe ari dira egiten. Hezurrak ateratzen dituztenean, inoiz ez da epailea bertan izaten. Asturiasen, esaterako, komentu batean hobi bat topatu zuten, eta orain hezurrak Euskal Herrian barreiatuta daude, plastikozko poltsetan sartuta. Hobi komun batean dozenaka biktimaren hezurrak daude. Beren senidearenak ateratzen baditu familia batek, zer egin behar da besteen hezurrekin? Gu hobi komunak identifikatzearen alde gaude. Plaka bat jarri, bertan lurperatuta daudenen izenekin, eta hezurren bat identifikatu ezin bada, izenekin batera ezezagunak jarri. Hori horrela mantentzearen aldekoak gara. Bestela gure buruaren kontra ari gara, Frankismoko krimenen frogak ezabatzen. Eta frogak desagertzen direnean, nork ordainduko ditu kalteak? Nork topatuko ditu errudunak? Eta errudunak topatu eta zigortu egin behar dira, baita hilda badaude ere. Onartezina da Espainian faxistei eskainitako kaleak egotea oraindik. Beste herrialdetan badaude plakak eta estatuak, baina guztiak erresistentzia gogoratzeko dira.
Memoria Historikoarena Legea deskafeinatua dela diozu. Azal ezazu hori, mesedez.
Frankismoko krimenak ezabatzeko asmatu duten legea da. Eta ez gaitu inora eramango.
«Ezin dugu aitormen moral huts bat onartu, benetako ondorio juridikorik eta politikorik gabea». Zer eskatzen duzue zuek?
Justizia eta egia eskatzen dugu, eta erreparazioa. Normala al da frankista guztiak eta haien oinordekoak postu publikoetan egotea egun, eta gu baztertuta izatea? Gaizkiletzat gaituzte oraindik, eta hori onartezina da. Nik ezin dut onartu. Atzerrian, ordea, kontzentrazio esparrutan hildakoei aitortu diete estatusa. Baina Espainian ez, kontrakoa. Ezin da egia esan, bestela terrorista zarela esango dute. Egia dioen oro da terrorista. Eta horrekin ez nator bat.
Beste herrialdetan, Argentinan eta Txilen, kasu, diktaduren erantzuleak epaitu eta zigortu egiten dituzte. Zergatik ez Espainian?
Hori arbuiagarria da. Begira zer gertatu den Garzonekin: Argentinako eta Txileko prozesuak eredu hartuta ekin zion Frankismo garaia aztertzeari. Baina geldiarazi egin dute. Frankismo garaian esku hartu zuen jende asko dago oraindik erakundeetan, eta haiek ez dute egia jakin dadin nahi. Dena ahaztuta dago, eta lotsagarria da. Haserre handia dut nire baitan, kontrolaezina.
Baltasar Garzon aipatu duzu. Epaiketaren zain dago, epaile gisa baliogabetuta. Prebarikazioa leporatzen diote, Frankismoa ikertu nahi izateagatik horretarako lizentziarik izan gabe. Eta horren aurrean, memoria historikoaren aldeko hainbat erakundek «injustiziatzat» jo du gertatzen ari dena, eta babesa agertu dio epaileari. Nazio mailako mugimendua sortze aldera, manifestua kaleratu dute. Eta plataforma bat ere eratu dute, «Garzonekin solidarioak». Zuk zer irizten diozu horri? Zuk ere sinatu al duzu haien manifestua?
Epaileen alde egiteko ere ez nago ni. Auzitegi Goreneko epaile asko, esaterako, TOP Orden Publikorako Auzitegiko kide izan ziren. Eta karguetan jarraitzen dute. Eta Garzoni dagokionean…. Badakigu nolakoak egin dituen, batez ere Euskal Herrian. Ez dut kuttuna, beraz. Baina ekimena egokia zen. Hori bai: Ez al zekien Garzonek ez zuela horretarako lizentziarik eta geldiarazi egingo zutela?
Ekimen hori guztientzat da eredugarri. Beste komunitateek ere urrats horiek jarraitu beharko lituzkete.