2012an kaleratu zenuen Birjina ala puta? Emakumeen adoktrinamendua mendeetan liburua. Zer dela eta?
2012an Nafarroako konkistaren 500. urteurrena ospatu zen, eta liburu, artikulu nahiz material ugari argitaratu zen konkistaren inguruan, baina beti ere militarraren edo instituzioen historiaren ikuspuntutik, eta orokorrean, oso ikuspegi androzentrikoarekin. Hau da, gizonak protagonista izan diren eremu horiei begirako artikuluak argitaratu ziren. Hutsune bat ikusi genuen hor, behar bat, emakumeek konkista hori nola bizi izan zuten islatzeko, eta batez ere, konkista horrek Nafarroako Erresumako emakumeei nola eragin zien azaltzeko. Orduan, entsegu moduan planteatu genuen liburua, eta emakumeen doktrinamenduaren inguruko ibilbidea erakustea erabaki genuen.
Birjinak ala putak. Erdibideko eredurik ez al da izan mendeetan?
Noski, beti daude ñabardurak, baina egia da bi ereduren arabera hezi gaituztela. Neolitikoaren garaietatik, emakumearen inguruko ideal bat eraiki da, eta ideal hori batez ere jokabide sexualari dago lotuta; hau da, kastitatea eta amatasuna dira emakumeen balioak, horretarako hezi gaituzte. Hortik kanpo gelditzen ziren guztiak zigortuak izan dira. Amabirjinaren aurrean Eva agertzen da; hau da, benetakoak ez diren emakumeak, ama izan nahi ez dutenak. Horrelako dikotomiak sortu dira historian zehar, eta sortzen dira oraindik. Badago emakumearen ideal bat, eta hortik ateratzen diren guztiak putak, errudunak edo emakume gaiztoak izan daitezke.
Nafarroako konkista abiapuntu hartuta landu zenuen gaia. Zer gertatu zen gizarte hartan?
1512ko konkista hartu nuen abiapuntu gisa, baina niretzat oso interesgarria da XVI. mendean gertatu zena, ez bakarrik Nafarroan eta Euskal Herrian, baizik eta Europan. Trantsizioko sasoia izan zen XVI. mendea; hau da, Erdi Arotik Aro Modernorako trantsizioa gauzatu zen orduan, eta orduan eraiki ziren gaur egun ezagutzen ditugun estatu modernoak. Estatu moderno horiek ondo funtzionatzeko, familia izango da oinarria. Familia bakoitza estatu txiki bat dela ulertzen da, eta estatu txiki horiek ondo funtzionatzen baldin badute, estatu handiak ondo funtzionatuko duela. Pater familiaren irudia indartu zen garai hartan, eta emakumeak amatasunaren eta zaintzaren balioei lotuta hezi zituzten. XVI. mendean errotu zen patriarkatua eta orduan sortu zen kapitalismoa ere; badakigu patriarkatua eta kapitalismoa oso lagun onak izan direla historian zehar. Sasoi hartan, gainera, Europak izugarrizko krisi demografikoa bizi izan zuen; Europako zonalde batzuek biztanleriaren herena galdu zuten, eta jaiotzen kontua estatu kontu bat bihurtu zen. Horregatik, amatasunaren garrantzia nabarmenduz hezi zituzten emakumeak: amatasuna estatu kontu bat bihurtuko da, eta emakumeei esango zaie hori dela beren betebehar nagusia. Estatua eta kapitalismoa mantentzeko modu bat bilakatuko da haurrak ekartzea.
Zer aldaketa izan ziren emakumeengan?
Atzerapauso bat izan zen XVI. mendea. Oso garai latzak izan ziren haiek; emakumeok eskumenak galdu genituen, batez ere, eremu publikoari dagokionez, eta gero eta gehiago baztertu gintuzten eremu pribatura. Adibidez, badakigu emakumeek Erdi Aroan igeltsero nahiz zapatari lanak egiten zituztela, eta XVI. mendean debekatu egin zitzaien gremiokide izatea nahiz ofizio publikoetan lan egitea. Emakumeei eskainiko zaien eredua amabirjinarena izango da, eta esango zaie beren lekua etxean dagoela, eremu pribatuan, eta beren betebehar nagusia ama izatea dela. Orduan, indar handia jarriko da kastitatearen garrantzian, jokabide sexualen kontrolean, eta lanaren banaketa sexualean sakonduko da.
Zer talka eragin zituen horrek?
Batetik, doktrinamendua jaso zuten emakumeek, ideal horren eragina, eta bestetik, tokian tokiko errealitatea zegoen. Auzitegietan ikusten da ideal horrek nola egiten zuen talka errealitatearekin: alargun asko aurkituko ditugu erabakiak hartzen, ondarea kudeatzen, etxetik kanpo lan egiten... Badago beste talka garrantzitsu bat ere, Nafarroako alargunen eta gremioen artean gauzatu zena: alargunek hainbat ofiziotan lan egiteko eskubidea defendatzen zuten. Talka horren adibide da, era berean, sorgin ehiza; sorginkeriengatik salatu zituztenen %80-90 emakumeak ziren. Beraz, ideal baten inposaketa zegoen, baina erresistentziak eragin zituen horrek. Emakumeek beren eskuetan zituzten botere eremu txiki horien defentsa egin zuten.
Zer zen birjina izatea sasoi hartan?
Garai hartan birjina izatea zen idealarekin bat egitea: emakumea gizonaren esanetara egotea –izan senarra edo aita–, apala izatea, etxean gelditzea, isila izatea, kristau ona izatea, mezetara joatea igandero, otoi egitea etxean, haurrak ekartzea eta kristau onak heztea eta zaintza lanetan aritzea.
Eta puta izatea?
Puta izatea jokabide sexualarekin lotzen zen askotan; hau da, puta litzateke jokabide sexual hegemonikoarekin apurtzen duena, harreman sexualak ezkontzatik kanpo dituena... Dena den, puta izatea litzateke, era berean, hiztunegia izatea, etxetik kanpo gehiegi ibiltzea, mezetara ez joatea, etxetik kanpo lan egitea, sorgina izatea, ama txarra izatea –lehentasuna amatasuna ez izatea–, gehiegi hitz egitea, txantxetan ibiltzea... Idealarekin bat egiten ez zuen hori guztia litzateke puta izatea.
Elizak eta estatuak zer eragin izan zuten horretan guztian?
Garai hari aro konfesionala deitzen zaio, elizak eta estatuak bat egin zutelako. Oso zaila da bata eta bestea bereiztea; adibidez, bekatu delituak existitzen ziren, hau da, delitua zen ezkontzatik kanpo harreman sexualak edukitzea. Garai hartan biolentziaren monopolioa zuen estatuak, eta auzitegi zibilek zigortu egiten zituzten emakume adulterak, sorginkeriengatik salatutakoak... Hirugarren hanka bat gehituko nieke elizari eta estatuari: komunitatea edo gizartea. Bidetik ateratzen ziren emakume guztiak zigortzeko tresnak zituen komunitateak ere: marjinazioa, zurrumurruak, herritik kanporatuak izatea...
Gaur egun, indarrean al da doktrinatzea?
Bai, noski. Aipatutako doktrinamenduaren elementu horiek ez dira asko aldentzen gaur egungo idealetik. Garai hartan, bortxatua izandako emakume batek bere izen ona erakutsi behar izaten zuen auzitegiaren aurrean; hau da, berak ez zuela bortxaketa hori bilatu frogatu behar izaten zuen. Eta haren bizitza epaitzen zuten bortxaketaren aurretik, bortxaketaren unean eta ondoren. Gaur egun, gauza bera gertatzen da; La manadarekin edo Nagore Laffageren kasuarekin ikusi dugu, adibidez. Horiek mediatikoak izan diren bi kasu dira, baina mediatikoak izan ez diren beste hainbeste daude. Doktrinatzeko modu asko daude: publizitatearen bidez, filmen bidez, txikitatik neskatoei eskaintzen zaizkien adibideen eta jostailuen bidez... Era berean, doktrinatzeko modu bat da emakumeak eredurik gabe heztea, zientziaren munduan erreferentziarik ez aurkitzea, edo esatea emakumeak ez garela izan protagonista historian; hori ere genero biolentzia mota bat da. Noski, gizonezkoak protagonista izan diren eremu horiei garrantzia emanez eraiki da historiografia; adibidez, gerrari edo instituzioei eman zaie garrantzia. Horietan ez gara gu protagonista izan, eta kontua da begirada aldatzea eta ohartzea haintzat hartuak izan ez diren beste eremu batzuetan gu izan garela protagonista. Doktrinamendua agian gaur egun ez da hain agerikoa, baina egon badago.