Itziar Alkorta (Donostia, 1967) zuzenbide zibileko irakaslea da EHUn, eta bioteknologian nahiz giza ugalketako teknologia berrietan aditua. Giza ugalketa lagunduari buruzko tesia egina du, baita alokairuko sabelari buruzko ikerketa bat ere, eta arlo horren bueltan hitzaldiak eman ohi ditu. Gaur Azpeitian izango da.
Alokairuko sabelaz hitz egingo duzu gaurko solasaldian. Zer azalduko duzu bertan?
Australian izana naiz ikerketa bat egiten, eta han, adibidez, legezkoa da haurdunaldi subrogatua. Herrialde horretakoek Indiara nahiz Thailandiara jotzen dute alokairuko sabel bila, normalean. Australian oso gertutik ezagutzen dute Indiako eta Thailandaiako amen egoera, eta Australian izan nintzenean, konturatu nintzen guk historiaren erdia bakarrik ezagutzen dugula. Oso inportantea da beste erdiaren berri ere izatea, emakume horien egoera zein den jakitea eta bizi duten benetako esplotazioa ezagutzea. Horregatik emango dut hitzaldia; kasu askotan, esplotazioan oinarritzen da haurdunaldi subrogatua.
Alegia, askotan emakume txiroak izaten direla beste baten partez ama izaten direnak.
Hori da. Gainera, ezohiko egoera honetan, benetako zailtasunak izaten ari dira haurdunaldi subrogatuaren prozesuan; izan ere, kontratua sinatutako guraso askok ezin dute umearen bila joan Indiara edo Thailandiara. Horrek aditzera ematen du zeinen hauskorra den planteamendua; bidaiatzeko ahalmenean dago oinarrituta. Une honetan ez dago bermatzerik pandemia aurreko kontratua bete ahal izango dela, ez baitago bidaiatzeko modurik. Beraz, umeak, erditu den amak nahiz balizko gurasoek ikaragarrizko egoerak bizi dituzte. Nire galdera zera da: jasangarria al da horrelako planteamendu bat umeak izateko?
Jende askok aukeratzen al du bide hori guraso izateko?
Hemen ez da legezkoa, eta, beraz, ez daukagu zuzeneko daturik. Dena den, badaukagu zeharkako datu bat, halako intzidentziak erregistro zibilean ohar bitartez jasotzen baitira. Badakigu une honetan Espainiako Estatuan ume gehiago inskribitzen direla subrogazioz adopzioz baino. Adopzioak asko egin du behera, eta, aldiz, subrogazioak gora. Gaur egun, adopzioaren gainetik dago subrogazioa; nabarmen goitik, gainera. Uste dut horrek pentsaarazi behar digula zer gertatzen ari den nazioarteko adopzioarekin. Nire susmoa da –nahiz eta ez dudan benetako daturik– jendeak uste duela adopzioa prozesu zaila dela eta ume horiek gero arazoak izan ohi dituztela. Jendeari iruditzen zaio adopzioaren alternatiba izan daitekeela subrogazioa. Uste dut horrek pentsaarazi egin behar digula. Adopzioaren kasuan, behar handia dago; gurasorik gabeko ume horiek irteera bat behar dute. Bien bitartean, jasangarria ez den planteamendu bat ari gara baliatzen alternatiba gisa, eta, nire ustez, galera handia dakar planteamendu horrek.
Ez al zaizu etikoki egokia iruditzen guraso izateko bide hori aukeratzea?
Iruditzen zait azterketa etikoa egin behar dugula, eta, horretarako, beren gorputza eskaintzen duten emakumeen iritzia kontuan hartu behar da. Haien egoera eta haiek esaten dutena aztertzen baldin baditugu, argi dago egiten dutena ez dutela egiten altruismoz, bizitzeko behar dutelako baizik. Jatekoa lortzeko beste moduren bat izango balute, ez lukete haurdunaldi subrogaturako eskainiko beren burua. Beraz, seguru asko ez da alternatiba egokia gestazio subrogatua, beharra daukan emakume baten egoera ari garelako baliatzen guk beste modu batera egin dezakeguna egiteko.
Beti izaten dira herrialde txiroetako emakumeak alokairuan beren sabela jartzen dutenak, edo badaude ekonomiko ondo daudenak ere bide hori hartzen dutenak?
Ameriketako Estatu Batuetako adibidea jartzen da beti, Kalifornian dauden agentziena. Egia da badirela emakume batzuk txiroak izan gabe horretarako prest daudenak. Baina testuinguru guztia aztertuz gero, konturatzen gara emakume horiek latinoamerikarrak edo immigranteak izaten direla gehienetan. Nahiz eta txiroak ez izan, beste maila sozial batekoak izan ohi dira. Nik oraindik ez dut ezagutu baliabideak dauzkan emakume amerikar zuri bat horrelako kontratuetara bere burua bideratu duenik. Hori ez da gertatzen.
Zer kostu izan dezake horrelako alokairu batek?
Indian edo Thailandian 30.000 dolar inguru kostatu ohi da, eta aldiz, Kalifornia bezalako lekuetan, 120.000 dolar. Asko aldatzen da prezioa leku batetik bestera, eta baldintzak ere ez dira berdinak izaten. Indian, esate baterako, emakume hauek boarding house edo itxitura batean bizi ohi dira, eta ezin dira hortik atera. Baldintzak ez dira giza eskubideak errespetatzen dituztenak.
Gaixotasunen bat tarteko ama izan ezin duten emakumeak eta bikote homosexualak guraso biologiko izateko modu bakarra da haurdunaldi subrogatua. Haiei lagundu egin behar zaiela aldarrikatzen dute praktika horren aldekoek. Nahikoa indartsua iruditzen al zaizu argudio hori?
Nik ulertzen dut jende askok umeak izateko gogoa izaten duela, eta guraso ezin izateak min handia eragiten duela. Hori oso ondo ulertzen dut. Baina beste gauza batzuekin gertatzen den bezala, ikusi behar dugu guraso izateak zer kostu duen, eta kostu hori ezin da izan beste baten giza eskubideak zapaltzea; beste alternatiba bat aurkitu behar dugu. Nik uste dut bikote homosexualek, emakumeek eta edonork izan dezakeela umea izateko grina edo gogoa, baina, oraindik orain, ez dago umea izateko eskubiderik. Eskubidea beste gauza bat da: eskubidea da norbaiti eska diezaiokezun zerbait; norbaitek zure eskubidea egikaritzeko obligazioa du. Baina umea izateko eskubiderik ez dago; gaia ezin da horrela formulatu. Gogoeta apur bat egin behar da horren gainean. Haurdunaldi subrogatua defendatzen dutenak umea izateko eskubideaz ari dira, eta agian, hor dago gakoa: ez da eskubidea.
Leku batzuetan onartzen da alokairuko sabela, eta beste batzuetan ez. Onartzen den leku horietan, zertan oinarrituta onartzen dute?
Aniztasun handia dago. Ingalaterran eta Portugalen, esaterako, onartzen dute horrelako adostasun batera heltzea, baldin eta gertuko pertsona bati laguntzeko eta erabat doan egiten baldin bada. Adibidez, nire ahizpak ezin baldin badu erditu, nik haren ordez ekar dezaket umea; ondoren, ume hori erregistro zibilean erditu den amaren izenean jartzen dute, eta gero adopzioan hartuko luke ahizpak. Baina bi baldintza horiek oso inportanteak dira: ez dago dirurik tartean, eta, gainera, umea jaiotzean, erditu duen amaren izenean inskripatzen da; ondoren, epailearen aurrean egiten da akordio bat adopzioa baimentzeko. Niri sistema hori egokia iruditzen zait, eta hori publikoki esan izan dut. Izan ere, kasu horretan, ez dago emakumearen inolako instrumentalizaziorik.
Asko izaten al dira halako kasuak?
Tamalez, askoz ere gehiago izaten dira bestelakoak. Oso jende gutxi dago prest adostasun batera heltzeko dohainik eta musu-truk.
Beste zerbait gehitu nahiko zenuke?
Bai. Ikusten ari gara herrialde aberatsek askotan jotzen dutela herrialde txiroagoen baliabide biologikoetara hemen egin ezin diren gauzak egiteko, eta ez haurdunaldi subrogatuaren kasuan bakarrik. Esaterako, hemen onartuko ez genituzkeen entsegu klinikoak ere onartu egiten dira herrialde txiroetan, eta boluntarioak prest egon ohi dira horietan parte hartzeko. Txertoekin hori gertatzen ari da. Fenomeno hau ez da fenomeno isolatu bat, fenomeno orokorrago baten parte da, eta ikuspegia pixka bat ireki beharko genuke, ikusteko ea iparraldeko herrialde aberatsak modu zilegi batean ari ote garen aprobetxatzen herrialde txiro horien gaitasun biologikoa.