Joseba Lazkano. (Ane Olaizola) Joseba Lazkanok (Azpeitia, 1934) bizitzaren bi heren baino gehiago daramatza Venezuelan, misiolari lanetan. Hainbat unibertsitate ikasketa eginak, azken hamarkadetan askotariko zereginak egin ditu Venezuelan: 24 urtez, ikerkuntzarako eta gizarte ekintzarako Gumilla zentroan lan egin zuen, eta erakundeak argitaratzen duen Sic aldizkariaren erredakzio buru izan zen tarte horretan. Egun, ikerkari lanetan dabil, Fe y Alegria mugimenduan.
Zer dela eta joan zinen Venezuelara misiolari?
Ikasketak amaituta, jesuita izatea erabaki nuen. Venezuelan lan egiteko boluntarioak behar zituztela-eta joan nintzen hara, ilusio handiz. Nire bizitzako oparia izan da. Hara joan nintzenean, garai ireki batekin egin nuen topo. Herrialdeak gaitasun ikaragarriak zituela jakitun, baikortasun handia zegoen. 20 urterekin joan nintzen hara, eta beti esan izan dut Venezuela nire adin bereko neska eder bat zela orduan. Bere edertasunaren jakitun zen emakumearekin maitemindu ginen, eta bera gurekin. Venezuelarekin izan dugun harremana bikote ezkondu zoragarriarena izan da.
Asko hitz egiten da Venezuelak egun bizi duen krisiaz. Nola bizi da hango jendea?
Miseria ikaragarria dago, eta jendea nola biziraun pentsatzen bizi da. Hunkitu egiten zara jendea, modu xumean, laguntza eta lan eske etortzen zaizunean, eta seme-alabek ez dutela gosaldu esaten dizunean. Orain arte ez dira inoiz eskean ibili, eta egoera hori egunerokoa da orain. Etxetik 50 metrora, berriz, jendea zabor artean janari bila ibiltzen da, eta askotan, zakurrekin borrokan. Jendeak bidaiatu egin nahi du, baina ez dago garraio publikorik; orduak oinez egin behar ditu nahi duen lekura iristeko. Egoera desesperagarria da. Gobernuak azken urteetan ez du egin inbertsio hidroelektrikorik, eta argiarekin duten arazoa egunerokoa da. Hiri batzuetan, esaterako, argindarrik ez dute azken asteetan, eta han dagoen beroarekin izozkailurik edo aire egokiturik ez izatea beldurgarria da.
Nola iritsi da Venezuela egoera horretara?
Bi dira faktore nagusiak. Batetik, petrolioan oinarritutako herrialdea da Venezuela, eta errentetatik bizi den kultura da nagusi han. Petrolioa estatuarena da, eta, beraz, niri ere badagokit hortik bizitzea; hala pentsatzen dute gobernuek, enpresek eta herritarrek, eta petrolioa beraiengana noiz iritsiko zain daude. Ez dute aurrera begirako ekoizpen planik. Zentzu horretan, Jerusalemgo lehen komunitate kristauen esperientzia datorkit gogora; bakoitzak bere aukeren eta beharren arabera ematen eta jasotzen zuen. Kontsumoan oinarritutako sozialismoa eratu zuten haiek, baina sozialismo eredu hori agortu egiten da. Venezuela eredu horren parabola da. Beste faktorea da boterea absolutu bihurtu eta beharrezko kontrolak desegin dituztela. Analisi marxistak balio izan du gizarte liberalistak nola funtzionatzen duen jakiteko. Eta liberalismoak asmatu du botere judiziala, exekutiboa eta betearazlea bereizten. Badakigu banaketa hori eskasa dela, botere bakoitzak autonomia txikia duelako. Baina botere bakoitzak gutxieneko kontrola badu, eta horregatik ez da egungo kapitalismoa horren bidegabea. Sozialismoak, ordea, botereak ez bereizteko eta guztia baten esku geratzeko arriskua dauka. Finean, boterearen logikak horretara eramaten zaitu.
50eko hamarkadan Venezuelara joan zinenetik gobernu aldaketa ugari ikusi dituzu.
Ni iritsi nintzenean, 1955ean, Perez Jimenezen diktadura zegoen. 1958tik aurrera, petrolioaren diru sarrera handiek 40 urteko demokraziaren aro sendoa ahalbidetu zuten. Horrek hezkuntzaren, ekonomiaren eta gizarte politikaren garapena ekarri zuen. Bere mugekin, baina demokraziaren lehen hogei urteak positiboak izan ziren, lorpen ukaezinak egin zituzten. Ondorengo hogei urteetan, agintean zeuden eliteek petrolioak eratorritako aberastasunen banaketatik kanpo utzi zituzten masa pobreenak. Chavismoa, batez ere, alboratutako gehiengo horren mendekua izan zen.
Nolakoa izan zen Chavezen agintaldia?
Hasieran, modu demokratikoan agindu zuen Chavezek, oraindik baliabide ekonomiko asko zituelako. Karitate ekintza ugari egin zituen, baina gizartea eraldatu gabe. Karitatiboa izan zen, eta herriak sentitu zuen gobernuak maite zuela. Zentzu horretan, oso abila izan zen Chavez, eta herritarren sentimenduak manipulatzen jakin zuen; ahalmen erakargarria zuela diote guztiek. Politikoki botere osoa izan zuen, kontrolari, balibide naturalei eta iritzi publikoari zegokienez. XXI. mendeko sozialismoarekin amestu zuen, uste baitzuen Latinoamerikarentzat ez ezik, mundu osoarentzat irtenbidea izango zela. Horrek ezkerreko mugimenduan eragina izan zuen. Baina poltikaren beraren ustelkeria etorri zen: gezurra, manipulazioa, medioen kontrola.
Desberdintasun sozialak desagertzeko politikak ere egin zituen, batez ere osasun eta hezkuntza arloan, ezta?
Ordura arte autonomoak ziren estatistika ofizialak kendu eta gobernuak bereak bakarrik jarri zituen. Beraz, datuak ezin dira ez eztabaidatu, ez interpelatu. Chavezek karitate ekintzak egin zituen gehienbat, eta modu paternalistan gerturatu zen herritarrengana. Pobreei gauzak eman zizkien, baina ez zuen egiturarik sortu haiei indarra emateko. Gezurra da Chavezek analfabetismoa desagerrarazi zuela; azken urteetan igo egin da alfabetatu gabeen kopurua. Osasungintza, berriz, lehen baino askoz ere okerrago dago. Bai, gauza eraginkorrak egin ditu, baina propagandarako balio izan diote horiek. Hezkuntza Chavismoa hasi zen garaian baino okerrago dago, baita duela 50 urte baino gaizkiago ere. Unibertsitateko ikasketa asko edukirik gabeko diskurtso politiko hutsak dira; formazio politikorako eskolak izan dira.
Kritikoa zara Chavezekin.
Bai, eta badakit Chavismoaren inguruan diskurtso politiko bat eraikita dagoela. Askotan pentsatu izan dut ezkerrak, orokorrean, ahalmen gutxi duela autokritikarako. Nik ere bihotza ezkerrean dut, eta soziologo bezala logikoa eta topikoa da ezkertiarra izatea, baina ez posizionamendu edo diskurtso politiko baterako, baizik eta pobrea eta haren diskurtsoa interesatzen zaizkidalako. Mingarria egiten zait gertatu dena eta horretaz autokritikarik ez egitea.
Egun, Maduroren aurkako protesta ugari egiten dituzte, baina gizartearen zati batek presidentea babesten duela ere ikus daiteke. Zenbateraino galdu du babesa?
Madurorengan benetan sinesten dutenak gutxi dira. Boteretik bizi direnek besterik ez dute babesten. Uste dut Madurok kontzienteki daraman estrategia dela jendea miserian uztea; izan ere, horrek gobernuarekiko mendekotasuna sortzen dio herriari. Gobernuak hilero ematen die herritarrei elikagai kaxa bat, baina laupabost egunetara agortzen dituzte produktuak. Miseriak mendekotasuna sortzen du, eta hauteskundeetan Madurori bozkatuko diote, kaxa hori behar dutelako. Gainera, medio guztiak gobernuaren esku daudenez, badirudi agintariek herriaren babes handia dutela. Ziur nago, ordea, hauteskunde zintzo batzuk egingo balira, sistemaren onuradun handienak diren militarren %80 Maduroren aurka agertuko liratekeela. Baina kontrolaren mekanismoak gobernuarekin daude.
Kanpo interesak medio, hango gobernua ezegonkortzeko kanpaina badagoela uste al duzu?
Ameriketako Estatu Batuek, Espainiak eta Europak interes ugari dituzte Venezuelan, eta horiek egoera konpondu nahi dute eta negozioak bermatu nahi dituzte. Cuba utzi zuten, baina jakinekoa da Venezuela ez dutela bere horretan utziko. Izan ere, Venezuela inbertsioetarako lekua da oraindik, eta interes mordoa dute han. Errealitatea da hori. Baina, galdera da: egoera hau amaigabe bihurtuko da, edo lehertu egingo da egunen batean? Erantzuna ez dugu argi.
Venezuelaren egoerak zer eragin du Latinoamerikako gainontzeko herrialdeetan? Domino efekturik eragingo al du?
Joakin Villalobosek dioen bezala —El Salvadorgo gerrillari ohia eta ERP alderdiaren sortzailea–, aurrekaririk gabeko tragedia da Venezuelarena. Batzuek uste dute Venezuela Cuba bihurtuko dela, baina uste dut alderantziz gertatuko dela; Cuba bihurtuko da Venezuela. Sozialismoaren txertoa da Venezuela; Latinoamerikako ezkertiar serioentzat izen ona galtzea izan da hango esperientzia. Ezkertiar horientzat Venezuelak blokeatu du beraien pentsamendua. Benetako iraultza egiteko baliabideak bazeudela ikusi zuten horiek, eta iraultza espero eta amestu zuten. Egun, ordea, Latinoamerikan inork ez du Madurorekin lotzerik nahi. Venezuela mingarria izan da ezkerreko mugi- menduarentzat. Porrot honekin, ezkerretik egin daitezkeen galdera guztiak agortuko ditugu. Gizarte berri bat eraiki ahal izateko posible ziren aukera guztiak xahutu dira. Baina ezin dugu kontrako jarrera hartzeko tentazioan erori, hau da, kapitalismoaren interesak defendatzen dituen eskuindarra izaten hasi.
64 urtez bizi zara Venezuelan. Nolako harremana duzu Azpeitiarekin eta nola izaten duzu hemengo berri?
Ia egunero sartzen naiz Uztarriaren webgunean, herrian, eta batez ere, Landeta auzoan zer gertatzen den jakiteko. Baina gai asko urrutikoak egiten zaizkit, nire mundua ez delako hori. Familiarekin ere jaiero hitz egiten dut. Senideak Loiolan elkartzen dira jaiero, eta elkarri deitzen diogu.
Inoiz pentsatu al duzu Azpeitira itzultzea erretiratzera?
Esatera noanak demagogia eman dezake: nik Venezuelako herriari eman niezaiokena baino gehiago eman dit hark niri. Han bizi duten egoera oso mingarria da, baina bakoitzaren onena eta txarrena erakusteko balio du. Zailtasun guztien gainetik, pozari eusten diote, eta ez dute lurra jotzen. Are gehiago, beraiek baino okerrago daudenei laguntzeko prest daude. Egia da bizi kalitatea eta zoriontasuna ez doazela batera, baina nire lana da haien ondoan egotea.
"Mugimendu mundiala da Fe y Alegria"
Caracaseko auzo txiro batean jesuitek sortutako mugimendua da Fe y Alegria. Kalitatezko hezkuntzaren alde lan egiten du, eta hezkuntza publikoan txertatu nahi dute beraien egitasmoa: "Zentzu politikoarekin hartzen dugu hezkuntza, gizartea hezkuntzaren bidez aldatu behar dela ulertzen dugulako. Ez pobreari hezkuntza pobre bat emanez, kalitatezkoa baizik". Azpeitiarrek indar handia izan dute erakundean. "Hamar urtez Azpeitian bizi izan zen Jose Maria Velazek sortu zuen, eta ordutik, hamar azpeitiarrek baino gehiagok parte hartu dute mugimenduan". Egun, munduko 22 herrialdetan egiten du lan erakundeak.