Esan daiteke Sorginak, putak terroristak liburua hutsune batetik sortu zela?
Liburua bi-hiru urteko prozesu baten emaitza da. Nafarroako Torturatuen Sareko kide feminista batzuek torturaren bizipenak emakumeen ikuspegitik lantzeko beharra adierazi zioten Emagin elkarteari. Elkartu ginen tortura bizi izan duten kideak eta kide feministak, eta egiaztatu genuen bi arlotan zegoela premia handiena: batetik, marko teoriko bat lantzeko beharra ikusten genuen, pentsatu behar genuen nola interpretatu komisarietan gertatu den hori ikuspegi feminista batetik; hau da, tortura aztertzeko betaurreko more batzuk eraiki behar genituen. Bestetik, berregite, erreparazio, osatze, osotze... prozesuen inguruan hausnartzen hasteko beharra antzeman genuen.
Esan beharra dago orain osatu dugun marko teorikoa ezinezkoa litzatekeela mugimendu feministak edo torturatutako emakumeek aldez aurretik egindako lanik gabe. Guk ekarpen horiek guztiak hartu, josi, sakondu eta XXI. mendera ekarri ditugu. Noski hutsune bat egon dela, baina agian garrantzitsuena da euskal gizartea ez dela gai izan orain arte hau guztia esateko edo entzuteko.
Zein da liburuari jarri diozuen helburua?
Lehenengo helburua da tortura bizi izan duten pertsona guztiei, berdin emakume gisa edo gizon gisa eraikiak izan direnei, balio diezaiela beraien esperientziak ulertzeko, nahiz eta liburua ez den torturatuentzat bakarrik, torturaren beldurraren eraginpean bizi izan garen komunitate osoarentzat da, torturatuen senideentzat, lagunentzat... Eta, noski, euskal gizartearentzat. Zeren, tortura, beste indarkeria matxistekin gertatzen den bezala, gizartearen arazoa da, eta, beraz, gizarte osoari dagokio ardurak hartzea, horiek posible egin dituzten baldintzak desegiteko eta sortutako mina erreparatzeko.
Deshumanizazioa aipatzen duzu tortura politikoaren helburu eta bitarteko gisa.
Hainbat adituk esan dute, eta guk ere horrela jaso dugu liburuan, estatu-nazioen sorrerarekin batera mantendu zela tortura. Estatu modernoak eraiki aurretik modu publikoan torturatzen zuten, eta gero, estatuak bere baitan gorde du praktika hori, legez kanpo eta ezkutuan. Biolentzia sinboliko eta egiturazkoek funtzionatzen ez dutenean, proiektu ekonomikoak, politikoak, linguistikoak, nazionalak ala genero proiektuak mehatxatuta daudenean, orduan aktibatzen dute indarkeria hori. Baina horretara iritsi ahal izateko beharrezkoa da estatuak sozialki tortura legitimatua izatea, hau da, beste aldera begiratuko duen edo justifikatuko duen gizarte zati bat egotea. Horri deitu diogu deshumanizazio prozesua; talde bat deshumanizatzen denean, giza eskubideen parametroetatik kanpo uzten da, eta horrek, zuzenean, komunitate hori torturagarri bihurtzen du. Ibai Atutxaren arabera, euskaldunek lau barbarizazio prozesu bizi izan dituzte, eta haren ustez, horietako bat gatazka politiko armatuaren garaikoa izan da, terroristaren figuran ardaztu dena. Hau guztia modu kolektiboan aztertzen dugu liburuan.
"Torturaren helburua izan da generoa doitzea patriarkatuak agindutako proiektutik gertuago dauden profiletara"
Tortura indarkeria matxista dela; hori da egiten duzun baieztapen nagusietako bat.
Liburuarekin saiatu gara teoria eta praktika feminista torturaren analisiari aplikatzen, eta konturatu gara indarkeria matxistaren logikarekin eta helburuekin bat egiten duela. Ikusi genuen indarkeria matxistaren eta indarkeria politikoaren erdigunean, besarkada horretan, garatu dela tortura, eta hala ere, gure herrian indarkeria politiko gisa landu dugula soilik. Genero indarkeria politiko bezala erabili izan dute tortura, hainbat emakumek garaiko gizartean nagusi ziren genero mandatuei kontra egin izana zigortzen saiatu dira indarkeria hori erabilita, batik bat emakumeak partaidetza soziopolitikotik aldentzeko helburuarekin. Torturaren helburua izan da generoa doitzea patriarkatuak agindutako proiektutik gertuago dauden profiletara: espazio soziopolitikoan parte hartzen ez duen emakumea, zaintzari eta amatasunari lehentasuna emango diona... Zein zen errealitatea Euskal Herrian? Gero eta emakume gehiagok parte hartzen zuen onartutako zein onartu gabeko eremu soziopolitikoan, eta areago, parte hartze hori armatua izan zitekeen. Espainiako Estatuaren genero ordenarentzat mehatxua zen hori, emakume horiek erreferente bilaka zitezkeelako, eta hori errotik moztu behar zuten.
Isiltasuna haustea da erreparaziorako lehen pausoa?
Hizlariaren eta entzulearen arteko harremana funtsezkoa da. Entzuna ez bazara sentituko, zailagoa egingo zaizu hitza hartzea. Are gehiago hitza hartuz gero kriminalizatuko bazaituzte. Bestalde, isiltasun batzuk estrategikoak dira bizirauteko, eta eskubide hori ere izan behar dugu. Horregatik, oro har, hitz egiteko baldintzak sortzearen aldeko apustua egiten dugu.
Larunbatean Tortura feminismotik erreparatu jardunaldietan izan zinen, Donostian. Zer bide ireki zituen ariketa kolektibo horrek?
Uste dut mugarri bat izan zela bi zentzutan. Torturaren analisi feministari dagokionez, irakurketa eta garrasi horri eman genion espazio bat eta ikusgarritasuna, non eta Intxaurrondon. Bestalde, herri honetan gutxi hitz egiten ari gara erreparazioaz eta berregite prozesuez, eta hitz egiten dugunean instituzioei edo egia judizialari begira egiten dugu. Baina larunbateko mahai inguruan agerian geratu zen joan diren 60 urteetan ez dela egon baldintzarik torturak izan dituen eta dituen ondorioak ezagutzeko eta horietan esku hartzeko. Horrek esan nahi du orain dela garaia. Kontua da galdera asko ditugula erantzuteko. Adibidez, nor erreparatu behar da? Pertsona torturatuak bakarrik? Ez, askoz gehiago. Izan ere, maila pertsonalean ez ezik, torturak ondorioak ditu ehun sozialean ere. Ehunka pertsona bizi izan dira beldurrez, batzuk gaixotu egin dira, beste asko partaidetza soziopolitikotik aldendu dira, asko erbestera joan dira... Hori ere bada tortura, eta pertsona horiekiko erreparazioaz ez da hitz egiten. Horretaz hitz egiteko saiakera kolektibo bat izan zen larunbatekoa.