Bere birramonaren esperientzia jasotzen duen Ni, Vera eleberriarekin sartu zen, literaturaren bidetik, psikiatriaren eta buruko osasunaren amaraun konplexura, eta Punto bobo liburuan segitu zuen gai berbera amatasunen ertzetatik harilkatzen. 1935 eta 1950 bitarteko epean, Hego Euskal Herriko psikiatrikoetan ospitaleratuta egondako 500 pertsonaren osasun txostenak aztertu zituen doktore tesia osatzeko. Esperientzia hori guztia Azpeitira ekarriko du gaur, Emakumeak, eroaldia eta isilaldiak izeneko hitzaldia eskainiko baitu Emakumeen Txokoan, 18:00etan. Buruko osasunak gero eta interes handiagoa pizten duen froga ere bada Itxaso Martinen lana: hamahiru urteren ostean, Ni, Vera liburua gaztelerara itzuli berri dute, Dos veces Vera izenburuarekin.
Normaltasunetik ateratzen dena buruko gaixotasun gisa izendatzeko joera al dago gizartean?
Bai, jakina. Aztertu ditudan kasuetan, zera gertatzen zen: ikusten bazuten emakume batek ez zuela emakumeei gizarteak ezartzen zien rola betetzen, gaixotzat hartzen zen. Pentsatzen zen ez zuela eginkizun horiek betetzeko gaitasunik, bere gorputza gaixo zegoelako. Zeren, emakume osasuntsu bat izanda, rol horiek beteko lituzke: ama, emazte eta zaintzaile izatearena, edo etxeko ardurak hartzearena, adibidez.
Beraz, esan daiteke buruko gaixotasunak ez direla naturalak, eraikiak baizik?
Eraikiak dira; ez bakarrik garaiaren arabera, baita tokiaren arabera ere. Ez da gauza bera diagnostikatzen hemen edo munduko beste leku batean, eta ez dira diagnostiko berdinak egiten orain edo duela urte batzuk. Hau guztia eraikitzen joan da; batez ere, gizarteak dituen beharrak asetzen ez diren momentuan eraikitzen da. Pertsona bat ez bada funtzionala gizarte batean, ziurtzat jotzen da gaixo dagoela, zalantzan jarri ordez zer den gizarteak funtzionaltzat hartzen duen hori. Eta, era berean, gizartearen ezaugarriek eta dauden tentsio eta krisiek eragin zuzena daukate norberaren ongizatean.
Hau da, kanpoko faktoreek erabakitzen dutela, eta ez hainbeste burmuineko erroreek?
Kasu batzuetan egon liteke arrazoi fisiko bat, baina horrek ez gaitu halabeharrez ez-funtzional bihurtzen: osatu dugun gizartearen nolakotasunak eragina dauka. Adibidez, orain hiperaktibitatea asko diagnostikatzen da haurren kasuan. Zer da, haur hiperaktibo gehiago dagoela, ala sistema hau, antolatuta daukagun bezala, ez dela pertsona guztientzat egokiena eta osasungarriena?
Eromena saski-naski baten modura erabili da, arautik ateratzen den guztia zorotzat hartzen delako
Eroaren estigmak pisu handia du gizartean. Zuk, estigmarekin apurtu baino, nahiago duzu eromenaz jabetu, marika edo bollera-rekin egiten den eran, kasurako. Zergatik?
Diagnostiko bat daukaten pertsona askok aldarrikatzen dute hori. Badirudi ero terminoak ez duela kutsu zientifiko handirik, orduan, erabil dezakezu kasik marika, bollo, queer... hitzak bezala, aldarrikapen edo defentsa hori egiteko. Aldiz, eskizofrenia edo psikopatia aipatzen badituzu, badirudi baduzula diagnostiko bat, eta atzean zientzia dagoela, beraz, aseptikoa eta neutroa dela. Ero terminoak, ordea, aldarrikapena egiteko aukera irekita uzten digula uste dut.
Bestalde, psikiatriko batean ingresatuta egon ziren 500 pertsonaren txostenak irakurri nituen, eta erotzat hartu ziren emakume asko zeuden, beste emakume batzuekiko desira adierazteagatik. Eromena saski-naski baten modura erabili da, arautik ateratzen den guztia zorotzat hartzen delako.
Aztertu zenituen txostenetan, antzeman zenuen alde nabarmenik gizonezkoen eta emakumezkoen kasuen artean?
Ospitaleratzeen atzean zeuden arrazoiak desberdinak ziren. Emakumezkoen kasuan, erruduntasuna asko aipatzen zen. Ez dezagun ahaztu erlijio katolikoarekin oso lotuta zegoen psikiatria egiten zela garai hartan, eta erlijio katolikoak erruduntasunarekin duen harremana garbia da. Amatasunarekin lotutako kezkak zituzten askok, ez zutelako ama izan nahi, edo ez zutelako amaren izaera hori gizarteak markatzen zien bezala betetzen. Gizonezkoen kasuak ez ziren horrelakoak, erruduntasuna ez zen nabarmena haien artean.
Gizartea patriarkala bada... halakoak izango dira emakumeei diagnostikatzen zaizkien buruko gaixotasunak, ala?
Bai, noski. Esaldi batean irakurri nuen: psikiatria ez da beste edozer baino matxistagoa, gizartea bezainbat baizik.
COVID-19aren pandemiarekin, buruko osasunak gizarte osoaren ahotara egin zuen. Ordura arte lotsagarria eta intimoa zena kolektibizatu egin zen, neurri batean?
Baietz iruditzen zait; orain gehiago hitz egiten da gaiaz. Baina zer punturaino hitz egiten dugu? Nire kezka zera da: antsietate edo halako egoeren aurrean irekiago gaudela, baina eskizofrenia baten aurrean, edo antzeko diagnostiko batzuen aurrean, oraindik ere estigma handia dela.
Hortaz, tabuak agintzen du oraindik?
Tabua, lotsa eta ezkutatu beharra badira oraindik, bai.
Gaur honetaz guztiaz arituko zara Emakumeen Txokoan. Zergatik da garrantzitsua buruko osasunaz, psikiatriaz... hitz egitea?
Distantziak, begirada historikoak, gauzak argiago ikusteko aukera ematen digu. Kontatzen ditudan istorioekin, jendea, entzuten dituenean, harritu egiten da. Eta beti esaten dut: 2045ean 2025ari begiratzen badiogu, agian berdina pentsatuko dugu. Ikuspegi historikoak pista asko ematen dizkigu gaur egungo mundua irakurtzeko. Gainera, aipatuko ditudan emakumeak, ez balitz testuinguru honetan, ez ziren inoiz aipatuko, eta uste dut merezi dutela errekonozimendu bat eta isiltasun horretatik ateratzeko aukera bat.